AQL en ISO 2859-1: de gids voor inspectie door steekproeven

U hebt 5.000 bureaulampen besteld bij een Chinese fabriek. De productie is klaar, het saldo is niet betaald en de container vertrekt over tien dagen. Niemand controleert alle 5.000 stuks: een inspecteur trekt er willekeurig een paar honderd uit, en dat resultaat bepaalt of de goederen vertrekken.

Die beslissing berust bijna altijd op de AQL en de norm ISO 2859-1. Hieronder leest u hoe u ze interpreteert en in een contract vastlegt, of u nu invoert in de Europese Unie, het Verenigd Koninkrijk of Noord-Amerika.

Wat is steekproefcontrole volgens ISO 2859-1?

Steekproefcontrole is de middenweg tussen niets controleren en alles controleren. U grijpt ernaar terug wanneer 100 % controle te duur is, te veel tijd kost of het product beschadigt. Zoals het NIST (National Institute of Standards and Technology, het Amerikaanse federale normalisatie-instituut) benadrukt, is het doel te beslissen of een partij waarschijnlijk aanvaardbaar is, niet om de kwaliteit ervan precies te meten.

‘Op attributen’ betekent dat elke eenheid als conform of niet-conform wordt geclassificeerd: de naad is volledig of niet, de lamp brandt of niet. Dat is de controlemethode bij inspecties vóór verzending van consumptiegoederen.

De tabellen stammen af van de Amerikaanse militaire norm MIL-STD-105 (laatste versie, 105E, uit 1989; ingetrokken in 1995). De civiele tegenhanger, ANSI/ASQ Z1.4, is sindsdien de aanbevolen referentie in de Verenigde Staten. ANSI staat voor American National Standards Institute, de Amerikaanse normalisatieorganisatie, en ASQ voor American Society for Quality; de editie van 2003 werd in 2018 opnieuw bekrachtigd.

Internationaal is dat ISO 2859-1. De twee normen lijken sterk op elkaar zonder identiek te zijn (de ISO-herziening van 1999 wijzigde bepaalde combinaties van aanvaarding en afkeuring): een contract vermeldt dus één enkele norm, met de bijbehorende editie.

Wat de AQL wel en niet betekent

In de norm is de AQL de slechtste gemiddelde productiekwaliteit die men tolereert wanneer een leverancier een doorlopende reeks partijen levert. Meestal wordt die uitgedrukt in percentage niet-conforme eenheden: ‘AQL 2,5’ betekent dus, op termijn, gemiddeld niet meer dan 2,5 % defecte eenheden.

Drie misverstanden komen steeds terug.

• ‘Ik sta 2,5 % fouten toe.’ Nee. De norm preciseert dat het vastleggen van een AQL de leverancier niet het recht geeft om bewust ook maar één niet-conforme eenheid te leveren. Een partij op het AQL-niveau heeft inderdaad goede kans om te worden aanvaard, maar dat niveau is geen doelstelling: het systeem zet de leverancier ertoe aan om duidelijk beter te presteren.
• ‘De drempel is de AQL vermenigvuldigd met de steekproef.’ Ook niet: 2,5 % van 200 eenheden is 5, maar dit plan aanvaardt de partij tot 10, want het is opgebouwd om een partij waarvan de werkelijke kwaliteit op het AQL-niveau ligt, bijna altijd te aanvaarden.
• ‘Het volstaat om 10 % van de bestelling te controleren.’ De tabellen redeneren niet in percentages: de omvang groeit veel minder snel dan de partij. De reeks ISO 2859 raadt steekproeven met een vast percentage trouwens af, omdat de risico's ervan onbekend zijn.

De drie instellingen van een steekproefplan

1. De partijgrootte

Dat is het aantal eenheden dat ter inspectie wordt aangeboden. Elke referentie van de bestelling vormt in principe een afzonderlijke partij, met een eigen steekproef.

2. Het controleniveau

Het bepaalt de grootte van de steekproef. De norm biedt drie algemene niveaus: tenzij anders vermeld past men niveau II toe; niveau I controleert minder eenheden (minder fijne beslissing), niveau III meer (zekerder besluit).

Vier speciale niveaus, S-1 tot S-4, geven zeer kleine steekproeven wanneer men een hoger risico aanvaardt: destructieve proeven, langdurige tests, gedetailleerde controle van de verpakking, toezicht op het laden.

Verwar deze niveaus niet met de controle normaal, verscherpt of verlicht, die de strengheid van het plan regelt op basis van de historiek van de leverancier (zie verder): niveau III is geen ‘verscherpte controle’, het controleert eenvoudigweg meer eenheden.

Steekproefomvang in enkelvoudig schema; de letter tussen haakjes is de codeletter, hieronder toegelicht. Voor 5.000 eenheden op niveau II controleert u 200 eenheden (letter L), ofwel 4% van de partij; voor 50.000 eenheden 500, ofwel 1%.

3. Een AQL per foutklasse

U stelt een AQL per klasse vast, want een uitstekende draad is niet zo ernstig als een blootliggende kabel. Die kiest u uit een genormaliseerde reeks: 0,010; 0,015; …; 1,0; 1,5; 2,5; 4,0; 6,5; 10. Bij het tellen van afgekeurde eenheden is 10 het maximum; de hogere waarden in de tabellen dienen alleen om afwijkingen per 100 eenheden te tellen.

Kritieke, grote en kleine fouten

De norm beveelt aan, zonder het verplicht te stellen, om afwijkingen naar ernst te classificeren (klassen A, B, C…), en laat het aan de partijen over om die klassen te definiëren. De meeste inspecties gebruiken er drie.

Voor veeleisende producten scherpen praktijkmensen de norm aan, bijvoorbeeld naar 0 / 1,5 / 2,5, of zelfs 0 / 1,0 / 1,5. Elke afwijking van de verplichte veiligheidsregels van uw markt (EU, Verenigd Koninkrijk, Verenigde Staten, Canada) wordt als kritiek geclassificeerd. Voor Europa beschrijft onze gids over CE-, UKCA- en GPSR-productconformiteit deze eisen in detail.

De tabellen lezen: codeletter, steekproefomvang, Ac en Re

Twee tabellen volstaan voor een enkelvoudig schema bij normale controle, het meest voorkomende geval bij inspectie vóór verzending. Wij volgen de nummering van de editie 1999 en van ANSI/ASQ Z1.4; in de editie 2026 staan ze in de artikelen 15 en 16.

1. Tabel 1 kruist partijgrootte met controleniveau: die geeft een codeletter, van A tot R (de letters I en O worden niet gebruikt).
2. Tabel 2-A koppelt aan elke letter een steekproefomvang en, voor elke AQL, twee getallen: Ac, het maximum aantal afgekeurde eenheden om de partij te accepteren, en Re, het aantal vanaf wanneer u die afkeurt (bij een enkelvoudig schema is Re = Ac + 1).

Uittreksel uit tabel 2-A (enkelvoudig schema, normale controle), te lezen als “Ac / Re”. Met letter L en een AQL van 2,5 wordt de partij geaccepteerd tot 10 afgekeurde eenheden en afgekeurd vanaf 11.

De pijlen en de “AQL 0”

Voor zeer lage AQL’s bevatten sommige cellen een pijl. Die betekent: de tabel voorziet geen schema voor deze combinatie van letter en AQL, volg de pijl tot het eerste beschikbare schema in dezelfde kolom. Naar beneden past u het schema eronder toe met zijn eigen steekproefomvang (als die de partijgrootte bereikt, controleert u alles); naar boven het schema erboven.

Voorbeeld: letter L, AQL 0,10 → pijl naar boven → 125 eenheden, Ac 0 / Re 1. De steekproefomvang kan dus per foutklasse verschillen.

De “AQL 0” bestaat niet in de tabellen, waarvan de kleinste waarde 0,010 is. Het is een contractuele afspraak: Ac 0 / Re 1, één gevonden kritieke eenheid volstaat om de partij af te keuren. De norm voorziet ook in een voorbehoud voor kritieke afwijkingen: de door de partijen aangewezen verantwoordelijke autoriteit (in de praktijk meestal de koper) kan eisen dat elke eenheid op deze punten wordt gecontroleerd en de partij afkeuren zodra de eerste wordt gevonden.

Rekenvoorbeeld: 5.000 bureaulampen

Herbereken het met uw aantallen: de calculator hieronder past deze twee tabellen toe (waarden uit de editie 1999), inclusief de pijlen. Let op: de niveaus I, II en III bepalen de steekproefomvang, niet de strengheid van de controle.

De grenzen van de AQL: een statistisch instrument

Elk schema kent twee risico’s: het leveranciersrisico (een goede partij afkeuren) en het klantrisico (een slechte partij accepteren). De efficiëntiecurve, of OC-curve (operating characteristic), geeft de kans dat een partij wordt geaccepteerd op basis van het werkelijke foutpercentage. Dit is wat die geeft voor het schema uit ons voorbeeld (200 eenheden, Ac 10), door ons berekend met de binomiale verdeling.

Een partij die twee keer zo slecht is als de AQL (5%) wordt dus nog steeds in meer dan de helft van de gevallen goedgekeurd. En "AQL 0" garandeert niet dat er geen kritieke fouten zijn: bij 200 gecontroleerde eenheden heeft een partij met 0,5% kritieke fouten (25 lampen op 5.000) meer dan één kans op drie (ongeveer 37%) om te worden goedgekeurd.

De norm is bedoeld voor een doorlopende reeks partijen, met overgangsregels (verscherpte controle als de kwaliteit verslechtert, verminderde controle als ze goed blijft, opschorting bij afwijking) die weinig inkopers toepassen. Voor een geïsoleerde partij adviseerde de editie van 1999 om de curve van het plan te controleren of ISO 2859-2 te gebruiken, waarvan de plannen zijn geïndexeerd op een grenskwaliteit. De normale controle partij per partij werkt, op voorwaarde dat u weet welk risico u accepteert.

Ten slotte sorteert de AQL partijen, hij vermindert de fouten niet. Preventie verloopt via de audit van de fabriek vóór de bestelling en via inspecties vóór en tijdens de productie. De punten die de norm buiten beschouwing laat (lijst van fouten, aantal te openen dozen, verpakking, markeringen) worden in het contract geregeld: zie hieronder.

Als de partij wordt afgekeurd: sorteren, herstellen, tegeninspectie

De norm laat het lot van een afgekeurde partij over aan de verantwoordelijke autoriteit: afvoeren, sorteren met of zonder vervanging, herstellen, herevalueren of in de wacht zetten. De partij kan pas opnieuw worden aangeboden nadat alle eenheden opnieuw zijn onderzocht en de afwijkende exemplaren zijn verwijderd, vervangen of gecorrigeerd.

1. De inspecteur levert een rapport op: foto's, fouten naar klasse, waarschijnlijke oorzaak.
2. De leverancier sorteert de hele partij op de betrokken fouten en herstelt of vervangt de afwijkende eenheden.
3. Een tegeninspectie trekt een nieuwe aselecte steekproef; de inkoper kiest de controle (normaal of verscherpt) en de opnieuw te controleren klassen.
4. Als het resultaat slecht blijft, beslist de inkoper: nieuwe herstelling, schriftelijke afwijking (eventueel tegen terugbetaling) of weigering.

De AQL-criteria in het inkoopcontract vastleggen

Een AQL-plan is alleen betrouwbaar afdwingbaar tegenover de leverancier als het vóór de productie in het contract of de aanvaarde bestelbon staat. Zwart op wit te vermelden:

1. De norm en haar editie: ISO 2859-1:2026, ISO 2859-1:1999 als uw dienstverlener nog niet is overgestapt, of ANSI/ASQ Z1.4-2003 (R2018) als hij de Amerikaanse norm volgt. Slechts één, degene die uw inspecteur daadwerkelijk toepast.
2. Het plan: enkelvoudige steekproef, normale controle, niveau II; een speciaal niveau (S-2, S-3) voor lange of destructieve tests, met hun criterium.
3. Eén AQL per klasse: bijvoorbeeld 0 / 2,5 / 4,0.
4. De lijst van fouten naar klasse in bijlage, met foto's en toleranties, en het ondertekende referentiemonster.
5. De telregels: een eenheid wordt één keer geteld, in haar zwaarste klasse; indien nodig, hoeveel kleine fouten een grote fout waard zijn.
6. De modaliteiten: partij afgewerkt en verpakt, dozen aselect getrokken door de inspecteur, toegang tot de volledige voorraad, controles buiten de telling (verpakking, markeringen, barcodes).
7. De gevolgen van een mislukking: sorteren en herstellen op kosten van de leverancier, tegeninspectie op zijn kosten, saldo betaald op een rapport "goedgekeurd".

Nog geen lijst van fouten? Dat is het eerste deliverable dat u van uw dienstverlener voor kwaliteitscontrole moet vragen, nog vóór u de AQL's vastlegt.

Gerelateerde gids

Fabrieksinspecties: PPI, DUPRO, PSI en controle van het laden

Pre-productie, tijdens de productie, vóór verzending, laden: wat elke inspectie controleert, wanneer u ze boekt, hoe u het AQL-rapport leest en een partij goed- of afkeurt.

12 min leestijd